Hoa Kỳ áp đặt các quy định kiểm soát xuất khẩu đối với hàng hoá công nghệ cao nhằm bảo vệ lợi ích an ninh quốc gia và thực thi chính sách đối ngoại, đặc biệt đối với các mặt hàng “lưỡng dụng” (dual-use) – tức là có thể dùng cho cả mục đích dân sự lẫn quân sự (Theo Trade.gov). Việc xuất khẩu các linh kiện bán dẫn (IC, vi mạch, cảm biến, vi xử lý, FPGA, v.v.) từ Mỹ sang các nước như Việt Nam phải tuân theo Quy chế Quản lý Xuất khẩu Hoa Kỳ (EAR) do Cục Công nghiệp và An ninh Mỹ (BIS) quản lý. Trong bối cảnh năm 2025, mặc dù quan hệ Mỹ – Việt Nam đang phát triển tích cực, vẫn tồn tại những hạn chế xuất khẩu công nghệ cao sang Việt Nam xuất phát từ khung kiểm soát chung của Mỹ đối với các quốc gia chưa phải đồng minh thân cận. Trong bài viết này hãy cùng Hatakey tìm hiểu về những khó khăn và hạn chế khi nhập khẩu linh kiện bán dẫn từ Mỹ trong bối cảnh hiện nay nhé.
Hình 1. Linh kiện bán dẫn và mạch tích hợp (IC) – mặt hàng công nghệ cao chịu sự
kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt bởi chính phủ Mỹ.
Các loại linh kiện bán dẫn bị hạn chế xuất khẩu sang Việt Nam
Mỹ không áp đặt một lệnh cấm vận toàn diện nào đối với linh kiện bán dẫn nhập vào Việt Nam, nhưng nhiều loại linh kiện công nghệ cao nằm trong danh mục kiểm soát xuất khẩu đòi hỏi phải xin giấy phép trước khi xuất sang Việt Nam. Dưới đây là các nhóm sản phẩm bán dẫn chính bị hạn chế:
Chip bán dẫn xử lý hiệu năng cao (AI, siêu máy tính)
Các vi mạch có năng lực tính toán rất cao (ví dụ: GPU chuyên dụng cho AI, CPU hiệu năng cao) nằm trong ECCN 3A090 theo quy định mới. Từ cuối 2023, Bộ Thương mại Mỹ đã mở rộng phạm vi yêu cầu giấy phép xuất khẩu đối với các chip tiên tiến này – từ chỗ chỉ áp dụng cho Trung Quốc và Macau, nay bao gồm cả các nước thuộc Nhóm D:1 (an ninh quốc gia) như Việt Nam. Điều này có nghĩa là những chip có thông số kỹ thuật vượt ngưỡng nhất định (về hiệu suất tính toán – ví dụ vượt ngưỡng “4800 TOPS” hoặc kết hợp hiệu năng 1600 TOPS với mật độ tính toán cao) sẽ bị kiểm soát khi xuất sang Việt Nam. Do Việt Nam thuộc nhóm nước D:1 theo EAR (nhóm các nước cần kiểm soát vì lý do an ninh quốc gia), việc xuất khẩu các chip siêu máy tính, AI cao cấp sang Việt Nam phải có giấy phép của BIS. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng với các nước không bị cấm vận vũ khí như Việt Nam, BIS có xu hướng xem xét cấp phép thuận lợi hơn so với trường hợp nước bị cấm vận – miễn là bảo đảm chip đó không được chuyển tiếp cho các quốc gia bị cấm.
FPGA và vi mạch logic dung lượng lớn
Các FPGA/cPLD cao cấp với số lượng cổng logic rất lớn hoặc tốc độ xử lý cao thường được xếp vào ECCN 3A001.a.7 trên Danh mục Kiểm soát Thương mại (CCL). Chúng bị kiểm soát vì lý do an ninh quốc gia (NS). Xuất khẩu những FPGA loại này sang Việt Nam đòi hỏi phải xin giấy phép BIS tương tự như chip xử lý cao cấp. Ngược lại, các FPGA phổ thông hoặc dung lượng thấp hơn (không nằm trong 3A001) có thể được phân loại là ECCN 3A991 hoặc EAR99 – tức là chỉ kiểm soát mức tối thiểu (lý do chống khủng bố) và thường không cần giấy phép xuất sang Việt Nam. Doanh nghiệp cần kiểm tra phân loại ECCN của FPGA: nếu thuộc 3A001 (dù ở dạng chưa lập trình hoặc đã lập trình), đều sẽ phải xin giấy phép; nếu thuộc 3A991 hoặc EAR99 thì có thể xuất khẩu theo diện No License Required (NLR) miễn là tuân thủ điều kiện không dùng cho mục đích cấm.
Vi xử lý và vi điều khiển cao cấp
Tương tự FPGA, các vi xử lý tổng quát (microprocessor, microcontroller) có hiệu suất rất cao có thể nằm trong danh mục ECCN 3A001 (ví dụ trước đây ngưỡng tính theo MTOPS để kiểm soát chip mạnh). Những vi xử lý vượt ngưỡng về hiệu năng tính toán sẽ bị kiểm soát xuất khẩu vì lý do an ninh. Ngoài ra, nếu vi xử lý có tính năng mã hóa mạnh, có thể còn chịu thêm kiểm soát theo ECCN 5A002 (mã hóa). Trong khi đó, phần lớn vi điều khiển/vi xử lý thông dụng dùng trong thiết bị dân dụng thường được phân loại EAR99 hoặc ECCN 3A991.a (danh mục “các linh kiện điện tử khác không nằm trong 3A001”). Các mặt hàng 3A991 chỉ có lý do kiểm soát AT (chống khủng bố) nên không cần giấy phép xuất sang Việt Nam (vì Việt Nam không thuộc nước bị cấm vận khủng bố) Tuy nhiên, Mỹ có quy định đặc biệt về “sử dụng quân sự” (Military End-Use): ngay cả vi xử lý hiệu năng trung bình (ECCN 3A991) nhưng nếu biết sẽ dùng cho mục đích/quân đội ở quốc gia nhóm D:1, BIS có thể yêu cầu phải xin giấy phép. Do đó, việc xuất khẩu vi xử lý bình thường cho mục đích dân sự không cần giấy phép, nhưng nếu biết chúng sẽ dùng cho quân đội hoặc chế tạo vũ khí tại Việt Nam thì vẫn bị cấm nếu không có phép.
Cảm biến và linh kiện nhạy cảm (đặc biệt lĩnh vực quân sự)
Nhiều loại cảm biến tiên tiến được xếp vào nhóm hàng nhạy cảm cao do có thể sử dụng trong quân sự. Ví dụ điển hình là cảm biến ảnh nhiệt (thermal imagers) và camera hồng ngoại có tốc độ khung hình cao. Theo quy định EAR, camera nhiệt có tốc độ trên 9 Hz được phân loại ECCN 6A003 (loại hàng nhạy cảm về quốc phòng/an ninh) – đòi hỏi giấy phép BIS cho mọi điểm đến trên thế giới. iều này có nghĩa muốn xuất khẩu camera nhiệt tần số 30 Hz sang Việt Nam, doanh nghiệp Mỹ phải xin giấy phép và thường sẽ bị xem xét rất chặt do tính nhạy cảm (những thiết bị này có thể dùng cho mục đích quân sự như quan sát đêm). Chỉ các camera nhiệt phiên bản 9 Hz (chạy chậm) mới được xếp vào ECCN 6A993 – cho phép xuất khẩu dạng NLR (miễn giấy phép) tới các nước không bị cấm vận và không tài trợ khủng bố. Việt Nam thuộc diện này nên có thể nhập các camera 9 Hz không cần giấy phép, nhưng bất kỳ phiên bản cao cấp hơn (độ phân giải cao, tốc độ cao) đều cần đánh giá cấp phép. Tương tự, cảm biến radar, định vị, hoặc cảm biến hàng không (ví dụ cảm biến quán tính, hệ thống dẫn đường) nếu nằm trong ECCN 7A/7B (hàng không vũ trụ) hoặc cảm biến quang học nhạy cảm ECCN 6A002 (cảm biến hình ảnh độ nhạy cao) đều yêu cầu giấy phép xuất khẩu sang Việt Nam do lý do ổn định khu vực (RS) hoặc an ninh quốc gia. Ngoài ra, các linh kiện, vật liệu liên quan đến công nghệ tên lửa, hạt nhân, hóa sinh (nếu có) chắc chắn bị cấm hoặc kiểm soát rất nghiêm ngặt, tuy ít liên quan trực tiếp đến lĩnh vực IC thông thường.
Thiết bị sản xuất và thiết kế bán dẫn tiên tiến
Mặc dù câu hỏi tập trung vào linh kiện/IC thành phẩm, cũng cần đề cập rằng các thiết bị và công nghệ chế tạo chip hiện đại cũng nằm trong diện kiểm soát cao. Các máy móc như máy in thạch bản EUV, thiết bị etching, đo đạc tiên tiến được xếp ở ECCN 3B001/3B002. Vào năm 2023, Mỹ đã mở rộng hạn chế xuất khẩu thiết bị chế tạo bán dẫn này tới các nước thuộc nhóm D:5 (đang bị cấm vận vũ khí). Việt Nam không nằm trong nhóm D:5 (Mỹ đã dỡ bỏ cấm vận vũ khí sát thương với Việt Nam năm 2016), do vậy về nguyên tắc không bị cấm tuyệt đối nhập máy móc chế tạo chip. Tuy nhiên, vì phần lớn các thiết bị này cũng có lý do kiểm soát NS (an ninh quốc gia), việc xuất chúng sang Việt Nam vẫn cần giấy phép BIS theo từng trường hợp cụ thể. Chính sách Mỹ hiện nay áp dụng “giả định từ chối” (presumption of denial) khi xét đơn xuất khẩu thiết bị chip sang những nước trong danh sách cấm vận D:5 như Trung Quốc. Còn đối với nước không bị cấm vận như Việt Nam, Mỹ sẽ xem xét cấp phép linh hoạt hơn – đặc biệt nếu thiết bị đó phục vụ cho cơ sở sản xuất của công ty không có công ty mẹ ở nước bị cấm vận. Thực tế, Mỹ đang khuyến khích phát triển chuỗi cung ứng bán dẫn tại Việt Nam như một đối tác thay thế, nên những thiết bị này có khả năng được cấp phép xuất khẩu nếu đảm bảo mục đích sử dụng dân sự, thương mại minh bạch.
Kết Luận
Tóm lại, hầu hết các linh kiện bán dẫn tiên tiến đều có quy định kiểm soát khi xuất khẩu sang Việt Nam. Danh sách các nhóm hàng bị hạn chế bao gồm: vi mạch điện toán hiệu năng cao, FPGA dung lượng lớn, vi xử lý tốc độ cao, cảm biến quân sự (camera nhiệt nhanh, cảm biến radar…), thiết bị và phần mềm công nghệ chip tiên tiến, cũng như bất kỳ linh kiện nào nằm trong Danh mục Kiểm soát Thương mại (CCL) có lý do kiểm soát như NS (An ninh quốc gia), MT (Công nghệ tên lửa), NP (phổ biến hạt nhân), CB (vũ khí hóa-sinh) hoặc RS (ổn định khu vực). Việt Nam hiện được phân loại vào nhóm B (các nước không thuộc đồng minh đặc biệt), đồng thời nằm trong danh sách D:1 và D:3 (theo Phụ lục Country Group của EAR), nên mọi mặt hàng có lý do kiểm soát NS hoặc CB đều yêu cầu giấy phép khi xuất sang Việt Nam. Riêng các linh kiện EAR99 hoặc chỉ kiểm soát AT, doanh nghiệp Mỹ có thể xuất khẩu sang Việt Nam mà không cần giấy phép (trừ khi có yếu tố end-user nhạy cảm).